Imom Moturidiy: Samarqand olimi ta’limoti nega Bolqongaça yetib bordi?

Rasm sun’iy intellekt yordamida yaratilgan
Bugun Turkiya, Markaziy Osiyo, Janubiy Osiyo va Bolqondagi hanafiylarning aksariyati e'tiqod masalasida Samarqandda yaşagan bir olim yölidan boradi. Bu — Imom Abu Mansur Moturidiy. U sunniylikdagi ikki asosiy e'tiqod maktabidan birining asosçisidir.
Kim bölgan
Moturidiy taxminan 870-yilda Samarqand yaqinidagi Moturid qişloğida tuğilgan (ba'zi Ğarb manbalari 853-yilni yozadi). Töliq ismi — Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud al-Moturidiy as-Samarqandiy. U Samarqand hanafiy maktabida Abu Bakr Juzjoniy va Abu Nasr Iyodiydan ta'lim olgan. Kalom, fiqh va tafsir sohalarida işlagan. 944-yilda Samarqandda vafot etgan. Unga “Imom al-Hudo” va “Alam al-Hudo” unvonlari berilgan.
Nima qildi
Asosiy asari — “Kitob at-Tavhid”. Unda e'tiqod masalalari aql va dalil bilan tuşuntirilgan. U Moturidiya ta'limotining birinçi manbasi hisoblanadi. Yana bir muhim asari — “Ta'vilot al-Qur'on” (“Ta'vilot ahl as-sunna”). Unda oyatlar aqliy dalillar bilan şarhlangan. Olimlar fikriça, kitob uning darslari asosida şogirdlari tomonidan töplangan bölişi mumkin.
Uslubining özagi oddiy: vahiy va aqlni bir-biriga qarama-qarşi qöymaslik. Aql bilan fikrlaş e'tiqodni mustahkamlaydi. Bu xuddi muhandis köprikni oçişdan oldin uning mustahkamligini tekşirişiga öxşaydi.
Dunyoga ta'siri
Moturidiya avval Movarounnahrda, keyin Usmonli imperiyasi va Boburiylar davlatida rasmiy e'tiqod maktabi bölgan. Bugun ham Turkiya, Markaziy Osiyo, Janubiy Osiyo va Bolqon hanafiylari asosan şu maktabga ergaşadi.
Bugun nega muhim
Uning usuli — bilimni aql va dalil bilan tekşiriş. Bu bugungi öquvçi uçun ham tanqidiy fikrlaş namunasi. Olim merosiga qiziqiş ortib bormoqda:
- 2000-yil 17-noyabrda 1130 yilligi nişonlandi, Samarqandda xalqaro ilmiy anjuman ötdi.
- 2020-yil 3–5-martda 1150 yillik konferensiyasida yuzdan ortiq olim, jumladan Al-Azhar şayxi Ahmad at-Tayyib qatnaşdi.
- Samarqandda Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi işlaydi: u ikki asarning ilmiy matni va özbekça tarjimalarini naşr etgan, “Moturidiylik” jurnalini ta'sis etgan.
- 2025-yilda tavalludining 1155 yilligi nişonlanmoqda.
Ziyorat
Qabri Samarqanddagi Çokardiza qabristonida. Bu qadimiy qabriston 20 gektarga yaqin, unda köplab olimlar dafn etilgan. Maqbara 2000-yilda qayta tiklangan. Hozir majmua 10,2 gektar maydonda qayta qurilmoqda: masjid, kutubxona va muzey böladi.