Тиббиёт доимо фаннинг энг истиқболли соҳаларидан бири бўлиб келган.

   Ўтган йилларда тиббиёт фанида рўй берган янгиликлар маънавий эскирган муолажаларга ўрнини тўлдириб берди ва аввал ўрганилмаган тиббий муаммоларнинг кўп қисмини ҳал этди. Шунингдек, технология ҳам тиббиёт фанини олдингига нисбатан янада самаралироқ ва тенги йўқ қилиш йўлда ўзининг салмоқли ҳиссасини қўшди. Бугунги мақоламизда тиббиёт фанини тубдан ўзгартирган тарихий ихтиролар ҳақида маълумот берамиз.

1. Стетоскоп

   Стетоскоп ихтиро қилинишидан аввал шифокорлар ўз беморларининг юрак уришларини қулоғини унинг кўкрагига қўйган ҳолда эшитиб кўрар эдилар. Аммо ушбу усулнинг самараси жуда кам бўлган. Масалан, агар патентида сезиларли даражада ёғ қатлами юзага келган бўлса бу услубнинг умуман фойдаси йўқ эди. Француз шифокори Рене Леннек айнан мана шунақа вазиятга дуч келиб қолган ва пациентларидан бирининг кўкрак соҳасида ёғ тўпланиб қолгани туфайли унинг юрак ритмини аниқ баҳолай олмаган.

   У ўпка ва юракдан таралаётган овозларни кучайтира оладиган, ёғочли найча шаклидаги “стетоскоп”ни ихтиро қилди. Овоз кучайтиришнинг бу принципи бугунги кунга қадар ўзгаргани йўқ.

2. Рентген

   Бугунги кунда рентген тасвири технологиясисиз суяк синиши каби травмаларга ташхис қўйиш ва тўғри даволашни тасаввур қилиш қийин. Рентген нурланиши немис физиги Вилгелм Конрад Рентген электр токини ўта паст босимдаги газ орқали ўтишини тадқиқ қилинаётган пайтида тасодифан аниқлаган.

    Олим барий-платинотсианид билан қопланган электрон-нурли трубка қоронғилаштирилган хонада флуорестсент ёруғлик билан ёритиб турганини сезиб қолди. Катод нурлари кўринмас бўлгани учун у бундай ёруғликни қандай нурлар бераётганини билмас эди ва уларни рентген нурлари деб атай қолди. Олим ўз ихтироси учун 1901 йилда тарихда илк бор физика фанидан Нобел мукофотини олишга сазовор бўлди.

3. Симобли термометр

   Бугунги кунда термометрлар шу даражада кўпайиб, кенг тарқалиб кетдики, ҳатто уни ким ихтиро қилганини ҳам аниқлаш имкони йўқ. 1714 йилда ГабриЭл Фаренгейт илк бор симобли термометрни ихтиро қилди. У ҳозирги кунга қадар ишлатилади. Гарчи шундай бўлса-да, ҳароратни ўлчашнинг дастлабки ускунаси 1500-чи йилларнинг охирида Галилей томонидан ихтиро қилингани ҳақида ҳам маълумотлар бор.

   Ушбу восита суюқликнинг зичлиги ҳароратга нисбатан ўзгариши принципига асосланган эди. Бироқ, бугунги кунда симоб билан заҳарланиш хавфи туфайли аста-секинлик билан рақамли термометрлар симоб термометрини четга суриб чиқармоқда.

4.  Антибиотиклар

  Одамлар антибиотикларнинг пайдо бўлишини Александр Флеминг пенициллинни кашф этиши билан боғлиқ деб ўйлашади. Аслида антибиотиклар тарихи 1907 йилда Алфред Бертхайм ва Паул Эрлих томонидан “салварсан” ихтиро қилинганидан бошланади. Бугунги кунда “салварсан” деганлари “арсфенамин” номи билан танилган. Бу сифилисга қарши самарали натижа берган биринчи дори воситаси бўлган ва айнан у антибактериал даволанишнинг бошланишига асос солган.

  Александра Флеминг 1928 йилдаги пенициллиннинг бактерияларга қарши хусусиятларини ихтиро қилиниши билан антибиотиклар оммавий эътиборни жалб қилишига олиб келди. Бугунги кунда антибиотиклар тиббиётни тубдан ислоҳ қилди ва вакциналар билан уйғунликда туберкулёз каби айрим касалликларни деярли илдиз билан қуритиб ташлади.

5. Тери ости инъекциялари учун игна

   Тери ости инъекциялари учун игналар ўз соддалигига қарамай бор-йўғи 150 йил олдин ихтиро қилинган. Бундан олдин Қадимий Юнонистонда ва Римда шифокорлар организмга суюқликни киритиш учун ингичка ичи бўш дастгоҳлардан фойдаланишган. 1656 йилда Кристофер Рен ғоз пати орқали итнинг вена қон томирига инъекция қилинган эди.

   Тери ости инъекциялар учун замонавий игна Чарлз Праваз ва Александр Вуд томонидан тахминан 1800 йилларнинг ўрталарида ихтиро қилинган. Бу турдаги игналар бугунги кунда даволанишда дори воситасининг тўғри дозировкасини тана ичига киритиш, шунингдек, биологик суюқликларни имкон қадар оғриқсиз ва юқишнинг ўта минимал эҳтимоли билан чиқариб ташлаш учун ишлатилади.

6. Кўзойнаклар

    Кўзойнаклар – одамлар одатда оддий буюм сифатида қабул қиладиган, аслида эса тиббиётдаги буюк инқилобий ўзгаришлардан бири. Бугунги кунда биринчи кўзойнакни ким ўйлаб топганини биз учун номаълум. Бир асрлар аввал олимлар ва монахлар замонавий кўзойнакларнинг кўз олдида қўл билан ушлаб турилиши керак бўлган дастлабки тимсолларидан фойдаланганлар. 

    1800 йилларнинг охирларида босма китоблар кўпайиши билан узоқни яхши кўра олмаслик ҳоллари кўпайиб кетган ва бу кўзойнакларни оммага жорий қилинишига сабаб бўлган. 

7. Кардиостимулятор

   Ўта муҳим бўлган мазкур кашфиёт австралиялик икки олим Марк Хилл ва физик Эрик Бутларнинг 1926 йилдаги ишлари ҳосили бўлди. Прототип- бу қутбларининг бири туз эритмаси билан шимдирилган ёстиқчага уланган, иккинчиси – пациентнинг юрак камерасига қўйиладиган кўчма қурилма эди. 

   Қурилманинг бесўнақай дизайнига қарамай тадқиқотчилар унинг ёрдамида ўлик туғилган болани ҳаётга қайтара олишган. Бугунги кунда кардиостимуляторлар анча мураккаб тузилишга эга, улардаги батареянинг ўртача хизмат қилиш муддати 20 йилни ташкил этади.

8. КТ ва МРТ

  Рентген нурларининг кашф этилиши тана аъзоларининг жарроҳлик амалиётларимиз таҳлил қилиш, уларни янада кўпроқ ўрганиш ва ўзгача даво услубларини излаш саъй-ҳаракатлари сонининг кескин ошишига олиб келди. Бу кейинчалик КТ-сканнери, яъни компютерлашган томография сканерининг ихтиро қилинишига сабаб бўлди. Унинг тижорий шакли 1979 йилда тиббиёт бўйича Нобел мукофотини қўлга киритган доктор Годфри Хаунсфилд томонидан ихтиро қилинган эди. 

    КТ-сканер рентген тасвири инсоннинг “ички аъзоларини бир неча қатламларини” акс эттира олар эди. Бундан кейин кўп ўтмай доктор Раймонд В. Дамадян ядровий магнит резонансдан фойдаланган ҳолда саратон ва оддий клеткаларни дифференциация қилиш услубини ихтиро қилди. Бу услуб кейинчалик анча мувофиқлаштирилди ва МРТ (магнитний резонансни томограф) деб атала бошлади. 

9. Протезлаш ва имплантантлар

   Жисмоний камчиликлар билан ҳаёт кечириш – нафақат жисмоний, балки ақлий ва эмоционал даражадаги жуда оғир ҳолатдир. Протезнинг ихтиро қилишини ногирон инсонларга фақат аравачалар ва қўлтиқтаёқлар билан чегараланиб қолмасдан яшаш имконини берадиган катта ўзгариш бўлди.

    Замонавий протез металлдан кўра енгилроқ ва мустаҳкамроқ бўлган углеродли толадан ишлаб чиқарилган ва шунингдек, у ҳақиқий тана аъзосига жуда ўхшаш бўлиб кўринади. Ҳозирги кунда ишлаб чиқарилаётган протезлар миянинг импулслари ёрдамида назорат қилиш имконини берувчи ички микроэлектрик датчикларига ҳам эга. 

10. Юракнинг дефибриллятори

    Юракнинг дефибрилляцияси – яқин тарихда жорий қилинган концепция эмас. Гарчи у бир неча ўн йилликлардан бери инсониятга маълум бўлса-да, уни клиник амалиётга кириб келиши учун Клод Бекка миннатдорчилик билдирса арзийди. У жарроҳлик амалиёти пайтида бир болакай юрагининг муваффақиятли дефибрилляциясини амалга оширди. 

  Бугунги кунда дефибрилляторлар бутун дунё бўйлаб миллионлаб ҳаётларни қутқариб келяпти. 

Маъмура Тўраева тайёрлади